زاخۆ خودان سنوورەکێ ناڤدەولەتی یێ بەرفرەهە؛ سنوورێ وێ دگەل تورکیا ژ لایێ باکوورێ ڕۆژهەڵات ڤە ژ گوندێ (مەرگەهـ) یێ سەر ب ناحیا بێگۆڤا دەستپێدکەت، و بەرەڤ ڕۆژئاڤا درێژ دبیت تا کو دگەهیتە دەڤەرا فێشخابور ل ناحیا ڕزگاری، کو ل وێرێ دگەل سنوورێ سووریا و پشکا دی دگەل پارێزگەها نەینەوا دگەهنە ئێک. ل ڤێرێ ڕووبارێ دیجلە وەک سنوورەکێ سروشتی و جوداکەرێ ئیدارا زاخۆ ژ لایێ ڕۆژئاڤا ڤە دگەل ئاخا سووریا و پارێزگەها نەینەوا کار دکەت. سەرەڕای ئەڤێ گرنگیا ستراتیژی، کەفتنا دەڤەرێ د ناڤ ئەڤی سنووری دا کارتێکرنێن نەرێنی ل سەر چێکرنە ژبەر بەردەوامییا شەڕ و پێکدادانێن چەکداری د ناڤبەرا حکومەتا تورکیا و پارتا کرێکارێن کوردستانێ (PKK)، کو ئەڤ ئۆپەراسیۆنێن لەشکری بوونە ئەگەرێ کۆچبەربوونا زوربەیا ئاکنجیێن گوندێن سنووری بەرەڤ سەنتەرێن باژاران، و ئەڤ چەندە بووە ئەگەرێ چۆلبوونا وان گوندان و گۆڕینا پێکهاتێ ژینگەهی یێ دەڤەرێ، و ل سەر ڤێ چەندێ ڕێژەیا ئاکنجیێن باژاری ل سەر حسابا ئاکنجیێن گوندی زێدەبوو.

ژ لایێ فەلەکی ڤە، ئیدارا سەربەخۆ یا زاخۆ د ناڤبەرا هێڵێن درێژی یا (42°20'36" - 43°10'50") ڕۆژهەڵات، و بازنێن پانی یا (36°47'51" - 37°22'56") باکوور دکەڤیت.

ڕووبەرێ ئیدارا سەربەخۆ یا زاخۆ دگەهیتە نێزیکی (2104.9 کم²)، کو ڕێژەیا 19% ژ کۆما ڕووبەرێ پارێزگەها دهۆکێ پێکدئینیت ئەوا کو ژ 11012 کم²
پێکدێت، وەک د خشتەیێ ل خوارێ دا هاتییە دیارکرن.

لدویف ئەنجامێن سەرژمێرییا گشتی یا ئاکنجی و خانوبەران یا سالا 2024ێ، هژمارا ئاکنجیێن ئیدارا سەربەخۆ یا زاخۆ گەهشتە (417,876) کەسان، کو ئەڤ چەندە ڕێژەیا 26.11% ژ کۆما گشتی یا ئاکنجیێن پارێزگەها دهۆکێ پێکدئینیت ئەوین کو هژمارا وان (1,599,871) کەسن.

ئەڤ ئاکنجییە د ناڤبەرا باژار و گوندان دا دابەش دبن؛ ب شێوەیەکێ کو پشکا هەرە مەزن ل سەنتەرێن باژاران دژین کو هژمارا وان (337,359) کەسن ب ڕێژەیا 80.73%، د بەرامبەر دا (80,571) کەس ل گوندان دژین ب ڕێژەیا 19.27% ژ کۆما گشتی یا ئاکنجیێن ئیدارێ، وەک د خشتەیێ ژمارە (2) دا دیارە. ئەگەرێ سەرەکی یێ کێمبوونا هژمارا گوندنشینان ل گوندێن زاخۆ ڤەدگەڕیت بۆ وان شەڕ و ململانێیێن بەردەوام د ناڤبەرا تورکیا و پارتا کرێکارێن کوردستانێ دا ل وان دەڤەرێن سنووری، کو بووە ئەگەرێ کۆچبەربوونا خەلکی و چۆلبوونا گوندان.

ژلایێ پێکهاتەیا دیموگرافی و جڤاکی، ئەڤ دەڤەرە د دیرۆکێ دا ب بهایێن پێکڤەژیانا ئاشتیانە یا هەڤپشک ناڤدارە؛ چونکی پێکهاتیێن جودا یێن ئایینی ژ موسڵمان، مەسیحی و ئێزیدی د ناڤ دا هەنە کو ب تەبایی دژین. وەک د نەخشەیێ ژمارە (1) دا دیارە، تێکەلبونەک د ناڤبەرا گوندێن ئایینێن جودا دا ل دەڤەرێ هەیە. حکومەتا هەرێما کوردستانێ، نەخاسما پشتی ڕاپەڕینا سالا 1991ێ، گرنگییەکا مەزن دایە ب هێزکرنا ئەڤێ پێکڤەژیانێ، کو ئەڤ چەندە ئیدارا سەربەخۆ یا زاخۆ کرە پەناگەهەکێ ئارام کو هەر کەسەک ژ پێخەمەت جێگیریێ بەرەڤ وێ بچیت.

پشتی ڕوودانێن سالا 2014ێ و کۆنترۆلکرنا هندەک پارێزگەهێن عیراقێ (نەینەوا، سەڵاحەدین، و ئەنبار) ژ لایێ ڕێکخراوا داعش ڤە، ئیدارا زاخۆ پتر ژ (100,000) ئاوارەیێن ئێزیدی و عەرەب باوەش بۆ ڤەکرن، کو ل حەفت کەمپێن د ناڤ سنوورێ کارگێڕی یێ زاخۆ دا هاتنە ئاکنجیکرن.